Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) Yönetmeliği taslağı 22 Temmuz 2025’te yayımlandı. Bu süreç Türkiye’nin iklim politikası ve ekonomik dönüşümünde tarihi bir adımı temsil ediyor. Yeni sistem, sera gazı emisyonlarını ölçülebilir, yönetilebilir ve finansal değeri olan bir unsur haline getirirken, Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) karşısında Türkiye’nin rekabet gücünü artırmayı amaçlıyor.

Türkiye’nin ETS yaklaşımı, dünya genelinde uygulanan “sınırla ve ticaretini yap” (cap-and-trade) sistemine dayanıyor. Amaç, karbon emisyonlarını piyasa temelli bir mekanizmayla azaltmak ve daha temiz üretimi teşvik etmek.

Sistemde atmosfere salınabilecek toplam sera gazı miktarı için bir üst sınır (cap) konuluyor. Bu sınır, İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından belirleniyor ve yıllar içinde daraltılarak emisyon azaltımı sağlanıyor. Bu üst sınır, her biri 1 ton CO₂ eşdeğerini temsil eden tahsisatlara bölünerek tesislere dağıtılıyor. Dağıtım yöntemi açık artırma veya ücretsiz tahsis şeklinde olabiliyor.

Emisyonunu sınır altında tutan işletmeler fazla tahsisatlarını satabilirken, sınırı aşan işletmeler piyasadan ek tahsisat almak zorunda kalıyor. Böylece karbonun bir piyasa fiyatı oluşuyor ve işletmeler en verimli emisyon azaltım yolunu seçebiliyor.

Uygulamanın Aşamaları

İlk aşama, 2026-2027 yılları için özellikle SKDM kapsamında yer alan sektörlere odaklanan bir deneme süreci (Pilot Dönem) olacak.

·       Tahsisatların %100’ü açık artırmayla satılacak.

·       Uyumsuzluk durumunda uygulanacak cezalar %80 azaltılacak.

·       Bu dönemde denkleştirme (offset) kullanımına izin verilmeyecek.

Bu yaklaşım, şirketlere sistemi tanıma ve uyum stratejisi geliştirme imkânı sunuyor.

2028–2035 yılları arası ise tam uygulama dönemi diyebiliriz. 2028 itibarıyla kapsam genişletilecek ve “Kıyas yöntemi” (benchmarking) ile ücretsiz tahsisatlar verilmeye başlanacak. Ayrıca tesislerin verimlilik artırıcı yatırımları teşvik edilecek.

İzleme, Raporlama ve Doğrulama Sistemi

Sistemin şeffaf ve güvenilir işlemesi, Türkiye’nin 2014’ten beri uyguladığı İzleme, Raporlama ve Doğrulama altyapısına dayanıyor.

Karbon piyasasında istikrar ve güven tesis eden bu yapıda:

·       Tesisler her yıl 30 Nisan’a kadar bir önceki yılın emisyonlarını raporlamakla yükümlü.

·       Piyasa süreçleri Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. tarafından yürütülecek.

·       Karbon tahsisatları hukuki koruma altında olacak; haczedilemeyecek veya rehnedilemeyecek.

Esneklik Mekanizmaları

Emisyon Ticaret Sistemi işletmelere uyum kolaylığı sağlayan çeşitli araçlar sunuyor:

·       Bankalama: Fazla tahsisatların gelecek yıllara devredilmesi

·       Ödünç alma: Gelecek yılların tahsisatlarının önden kullanılması

·       Fiyat istikrarı araçları: Taban-tavan fiyatlar, rezerv mekanizmaları

·       Offset kullanımının devreye girmesi: Yerli karbon projelerini destekleyerek uyum maliyetlerini düşürecek

Türkiye’de ETS’nin hayata geçmesiyle birlikte Türk işletmeleri için önemli stratejik avantajlar ortaya çıkıyor. Öncelikle karbon fiyatlamasından elde edilecek gelirin ülke içinde kalması, hem kamu politikalarına hem de yeşil dönüşüm yatırımlarına kaynak sağlayacak. Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması maliyetlerinin azalması veya tamamen ortadan kalkması ise ihracatçı firmaların rekabet gücünü korumasına yardımcı olacak. Pilot dönem, işletmelere düşük riskle hazırlık yapma ve sistemin işleyişini deneyimleme fırsatı sunarken; verimli üretim yapan firmalar ekonomik olarak ödüllendirilecek. Ayrıca karbon fiyatının oluşması, şirketlerin uzun vadeli yatırım planlamalarında güçlü bir işaretleyici rolü üstlenecek ve stratejik kararları destekleyecektir.

Türkiye ETS, yalnızca emisyon kontrol aracı değil; Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizmasına uyumu kolaylaştıran, sanayi dönüşümünü hızlandıran ve sosyal-ekonomik sürdürülebilirliği destekleyen kapsamlı bir ticaret politikasıdır. Piyasa temelli bu model, hem işletmelere hem ülkeye uzun vadeli rekabet avantajı sağlayacak bir altyapı oluşturuyor.

Bu kapsamlı dönüşüm sürecinde Gaziantep Ticaret Odası olarak üyelerimize ETS ve SKDM düzenlemelerini doğru okumalarına yardımcı olan programlar geliştirirken, Dış Ticaret İstihbarat Merkezi hizmetlerimiz ile kapsamlı dış ticaret analizleri, güncel mevzuat takibi ve stratejik yol haritaları sunuyoruz.  

 

Tuğçe AYÇİL

Gaziantep Ticaret Odası